Nghệ nhân Triệu Đình Hồng đang hướng dẫn tập luyện múa Bồng

Nhắc đến múa Bồng, hẳn nhiều người sẽ mường tượng ra ngay đây là một trong những điệu múa cổ nhất đất Thăng Long. Ra đời cách đây 12 thế kỷ, múa Bồng có ở nhiều nơi song không đâu múa đẹp bằng người làng Đơ Thao. Ít ai biết rằng, tại mảnh đất Đơ Thao cổ kính, điệu múa cổ được bảo tồn suốt gần nửa thế kỷ là nhờ những đóng góp quan trọng của nghệ nhân Triệu Đình Hồng.

“Thân trai làm đĩ đánh bồng”

Nổi tiếng là vùng đất địa linh nhân kiệt, làng Triều Khúc, xã Tân Triều, huyện Thanh Trì gắn liền với giai thoại Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng (761-802) đặt đại bản doanh tập trận đánh giặc, sáng tạo ra điệu múa Bồng (còn gọi là con đĩ đánh bồng) để khích lệ tinh thần quân sĩ. Không có nữ giới, ông cho thuộc hạ giả gái, ăn vận, trang điểm và nhảy múa trong tiếng trống, tiếng thanh la hoan hỉ, vui nhộn. Điệu múa ấy sau này là nét đặc sắc không thể thiếu trong nghi lễ sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân Triều Khúc, khiến ngày hội của làng khác biệt hoàn toàn với bất cứ lễ hội nào khác trên mảnh đất Thăng Long - Hà Nội.

Nhắc đến điệu múa cổ, nghệ nhân Hồng kể rằng, ông biết đến múa Bồng từ khi còn là cậu bé đánh thanh la phục vụ trong các lễ hội của làng. Tất cả những cử chỉ, đường đi của tay, nhịp bước của chân, điệu bộ lả lơi trong điệu múa “Cái đĩ đánh bồng” đã được ông khắc sâu trong tâm trí từ ngày ấy và ông đã có mong ước được đắm mình trong các cặp múa bồng ở hội tế lễ của làng. Tuy nhiên do đời sống khó khăn, múa Bồng cũng phần nào bị lãng quên. Đến tận năm 1975, khi thống nhất đất nước, múa Bồng mới được làng khôi phục lại và truyền dạy cho con cháu.

Cái hay, cái lạ của múa trống bồng là trai giả gái để múa. Khi hóa trang, các chàng trai phải mặc váy đụp, chít khăn mỏ quạ, tô son, điểm phấn như phụ nữ. Các động tác mềm mại, cánh tay vừa đánh trống, vừa phải múa rất dẻo. Mỗi động tác phải nhịp nhàng với từng bước di chuyển, lắc thân. Trong lúc múa, còn phải “liếc ngang, liếc dọc”. Bởi thế, dân gian còn có câu “lẳng lơ như đĩ đánh bồng”. Những động tác “lẳng lơ” ấy đem lại tiếng cười sảng khoái vui vẻ cho người xem.

Và tâm nguyện của người “giữ lửa”

Không giống như những loại hình nghệ thuật truyền thống khác, điệu múa này chỉ nhằm mục đích phục vụ cho việc tế lễ Thánh làng Triều Khúc (mỗi năm hai lần là tháng Giêng và tháng Tám Âm lịch). Vì là điệu múa phục vụ trong việc tế lễ nên rất cầu kì, từ việc lựa chọn những người tham gia múa đó nhất định phải là nam giới đến trang phục biểu diễn.

Theo nghệ nhân Hồng thì điểm khó khăn nhất trong quãng thời gian đầu truyền dạy điệu múa là khi lên lớp, các cháu học sinh đều ngại không muốn tham gia. Để xóa tan sự rụt rè, nghệ nhân đã phải giải thích, động viên mãi, các em học sinh nam mới mạnh dạn múa thử theo ông. Cứ thế, nhiều ngày trôi qua, nhiều em bắt đầu thấy yêu thích điệu múa cổ. Và càng bất ngờ hơn, chỉ ít năm sau, Trường THCS Tân Triều đã có một đội múa trống bồng. Tiết mục của các em đoạt nhiều giải thưởng trong các cuộc thi văn nghệ của ngành giáo dục.

Với cách làm ấy, nghệ nhân Triệu Đình Hồng đã thành công trong “ươm mầm” những thế hệ múa trống bồng kế cận. Bây giờ, dù tuổi tác đã cao, chân chậm, mắt mờ nhưng người nghệ nhân già vẫn chăm chỉ ra đình dạy các thế hệ học trò trong làng, uốn nắn cho các em từng động tác một.

Có nhà văn hóa đã từng ví von với nghệ nhân rằng, nếu ví tinh hoa văn hóa từng vùng đất giống như những dòng chảy nhỏ, sự quần tụ, hợp thành không làm mất đi bản sắc riêng biệt mà còn tạo điều kiện cho nó phát triển, cùng hòa quyện, lan tỏa trong một dòng chảy chung. Múa Bồng chắc hẳn cũng vậy. Những tinh hoa của điệu múa cổ hẳn âm ỉ và cùng chảy trong một mạch nguồn chung tạo nên nét tinh hoa của đất Thăng Long ngàn năm văn hiến.

Và sẽ thật thiếu nếu không nhắc đến công lao giữ lửa của nghệ nhân Triệu Đình Hồng - người được ví như viên ngọc quý âm ỉ cháy, tỏa sáng nuôi giữ điệu múa. Người luôn âm thầm lặng lẽ đem tài năng và tâm huyết cống hiến cho quê hương mà không màng danh lợi để đưa điệu múa “đĩ đánh bồng” trở thành niềm tự hào của Triều Khúc đất Thăng Long.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Tân Triều Triệu Đình Tâm đánh giá: "Dù trải qua nhiều thăng trầm nhưng nghệ nhân Triệu Đình Hồng vẫn vẹn nguyên đam mê thuở nào. Ông vẫn say mê với điệu múa, nhiệt tình giảng dạy cho lớp trẻ, và luôn tự hào mỗi khi ai đó hỏi về điệu múa cổ. Nhờ những người như ông, di sản của cha ông mới được gìn giữ, bảo tồn, trao truyền nguyên vẹn và hiệu quả".

Hoàng Thị Thu Thủy