PGS.TS Phạm Minh Anh, Hiệu trưởng trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong phát biểu đề dẫn tại hội thảo

Tham dự, chủ trì Hội thảo có PGS. TS. Phạm Minh Anh, Hiệu trưởng Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong; đại biểu Quốc hội, đại diện Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội, tỉnh Hòa Bình, tỉnh Lạng Sơn, tỉnh Thanh Hóa; các nhà khoa học của một số trường đại học, viện, trung tâm nghiên cứu trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Phát biểu đề dẫn tại hội thảo, PGS.TS Phạm Minh Anh, Hiệu trưởng trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong nhấn mạnh, sau hơn 8 năm tổ chức thi hành Luật Đất đai năm 2013, công tác quản lý đất đai đạt được những kết quả quan trọng, tạo ra hành lang pháp lý đồng bộ, chặt chẽ, khả thi cho việc khai thác và sử dụng hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả đất đai, khai thác nguồn lực đất đai cho việc phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, Hiệu trưởng trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong cho rằng: Chính sách, pháp luật về đất đai hiện hành vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, ảnh hưởng không nhỏ đến phát triển kinh tế - xã hội nói chung, phát triển nông nghiệp nói riêng.

Trong bối cảnh kinh tế thị trường, sự phát triển mạnh mẽ của công nghiệp hoá, hiện đại hoá, Luật Đất đai vẫn còn bộc lộ không ít bất cập, chồng chéo, nổi bật là vấn đề giá đất - trung tâm của mọi quan hệ tài chính đất đai, dẫn đến: Tình trạng đất đai bị bỏ hoang, chiếm đoạt, tư hữu; nghịch lý giữa giá đất đền bù với giá thị trường, ảnh hưởng đến quyền lợi, đời sống và sinh kế của người có đất bị thu hồi; chênh lệch địa tô bất hợp lý gây thất thoát ngân sách, 70% khiếu kiện, tranh chấp liên quan đến đất đai…

Tham luận tại hội thảo, TS Nguyễn Bá Long, Viện trưởng Viện Quản lý đất đai và phát triển nông thôn, Trường Đại học Lâm Nghiệp cho rằng: Khung giá theo tư duy cũ là Nhà nước kiểm soát, khống chế. Nhưng thực tế khi ban ban hành khung giá đất theo Nghị định số 104/2014/NĐ-CP thì giá thị trường ở nhiều tỉnh vượt khỏi khung giá đất của Chính phủ, giá đất ở, đất phi nông nghiệp tại đô thị và đất nông nghiệp trên thị trường đã cao hơn 20% so với giá tối đa trong khung giá, nhiều đường phố ở các đô thị đặc biệt và đô thị loại I cao gấp 2 lần; cá biệt, có đường phố giá tối đa thực tế cao gấp hơn 3 lần giá tối đa tại khung giá.

Giá đất nông nghiệp phổ biến trên thị trường có mức cao hơn giá tối đa tại khung giá và cá biệt có nơi cao gấp trên 3 - 5 lần giá tối đa. Giá tối đa trong Khung giá đất của Chính phủ trung bình chỉ bằng khoảng 20 - 30% giá đất thị trường.

Khi giao đất, cho thuê đất, các địa phương tính giá cụ thể trung bình bằng 1,5 - 2 lần giá bảng giá tương đương khoảng 30 - 60% so với giá thị trường. Đây là kẽ hở gây thất thoát nguồn thu ngân sách Nhà nước, cơ hội cho các đối tượng trục lợi, nhiều dự án thực hiện chuyển mục đích sử dụng đất dưới nhiều hình thức khác nhau (doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa hoặc liên kết hợp tác đầu tư rồi thoái vốn, sau đó chuyển mục đích sang nhà ở…) nhưng không thông qua đấu giá, đấu thầu mà chỉ xác định giá cụ thể tính tiền sử dụng đất.”

Phân tích về hạn chế này, TS. Nguyễn Bá Long, Viện trưởng Viện Quản lý đất đai và phát triển nông thôn đưa ra quan điểm: Thực tế chỉ ra rằng khung giá đất không có nhiều tác dụng như mong muốn, không thay đổi kịp với biến động nhanh của giá đất thị trường nên khung giá chỉ phù hợp ở giai đoạn đầu khi nước ta mới có chủ trương phát triển kinh tế thị trường, chế tài, kinh nghiệm về định giá đất chưa nhiều, thị trường bất động sản chưa “trăm hoa đua nở”, “lợi ích nhóm” chưa phức tạp như thời gian gần đây. Luật Đất đai 2013 quy định giá đất trong khung phải ngang bằng với giá thị trường nhưng trên thực tế giá tối đa chỉ bằng khoảng 20 - 30% giá thị trường.

Đồng tình với những bất cập, hạn chế về khung giá đất, TS. Lê Phương Linh, Giảng viên khoa Nhà nước và Pháp luật, trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong thành phố Hà Nội cho rằng: Việc áp khung giá đất không phù hợp, quá chênh lệch so với giá thị thường, đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến khiếu nại, khiếu kiện trong công tác đền bù, bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ, tái định cư cho người có đất bị thu hồi trong thời gian qua. 

Trong quá trình thực hiện Luật Đất đai năm 2013, thực tế cho thấy nổi lên những bất cập của quy định pháp luật về thu hồi đất hiện nay. Bất cập thứ nhất là, căn cứ thu hồi đất ở để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng trong rất nhiều trường hợp đã bị lạm dụng.

Chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai được tiếp tục khẳng định tại Hiến pháp năm 2013 (Điều 53). Trên tinh thần đó, Dự thảo Luật Đất đai năm 2013 sửa đổi cụ thể hóa chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai, trong đó đặc biệt là quy định về quyền của Nhà nước với tư cách là đại diện chủ sở hữu về đất đai. Với tư cách là người đại diện cho toàn dân, Nhà nước có quyền thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Tuy nhiên, khi những khái niệm lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng còn hết sức mập mờ như hiện nay, căn cứ thu hồi đất trong rất nhiều trường hợp đã bị lạm dụng nhất là các loại dự án được Hội đồng nhân dân cấp tỉnh thông qua, bao gồm: Dự án khu đô thị, khu nhà ở thương mại, khu dân cư nông thôn; chỉnh trang đô thị, khu dân cư nông thôn; cụm công nghiệp; khu sản xuất, chế biến nông sản, lâm sản, thủy sản, hải sản tập trung; dự án phát triển rừng phòng hộ, rừng đặc dụng (Điều 67 Dự thảo Luật Đất đai 2013 sửa đổi).

Vấn đề đặt ra ở đây, là phải tách bạch mục đích thu hồi đất sử dụng để phục vụ lợi ích quốc gia và công cộng ra khỏi mục đích phát triển kinh tế xã hội; phải phân biệt rõ ràng đâu là "phục vụ lợi ích quốc gia và công cộng", đâu là "phát triển kinh tế - xã hội". Nói cách khác, cần phải làm rõ khái niệm "phát triển kinh tế - xã hội" vì đây còn là một khái niệm chung chung, chưa rõ ràng, khó hiểu, dễ bị áp dụng chủ quan, dễ bị lợi dụng, trục lợi và trên thực tế đã dẫn đến nhiều dự án thu hồi đất thiếu minh bạch, không đúng mục đích.

Do vậy, cần thiết phải phân loại chính xác các loại dự án phát triển kinh tế - xã hội thuần túy phục vụ lợi ích của doanh nghiệp với dự án vì lợi ích chung của cộng đồng; tách các dự án kinh tế vì lợi ích thuần túy của chủ đầu tư ra khỏi phạm vi các dự án phát triển kinh tế - xã hội trong chính sách thu hồi đất quy định tại Điều 67 của Dự thảo Luật Đất đai 2013 sửa đổi nhằm tránh sự áp đặt chủ quan, máy móc để lợi dụng và trục lợi dẫn đến sự không đồng thuận của người có đất bị thu hồi.

Tại hội thảo, TS. Phan Văn Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cộng đồng nông thôn chia sẻ một số kinh nghiệm quốc tế về chính sách khuyến khích tích tụ, tập trung đất đai trong nông nghiệp. Lấy ví dụ về cách làm của Nhật Bản, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cộng đồng nông thôn cho biết từ năm 1980, quốc gia này đã thực hiện chương trình “Đẩy mạnh sử dụng đất nông nghiệp”.

Thay đổi phương thức quản lý đất nông nghiệp theo hướng quản lý chất lượng đất là khuyến nghị được PGS.TS Đỗ Thị Tám, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đưa ra. Luật sửa đổi nên nghiên cứu, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất trong nội bộ đất nông nghiệp (nếu vẫn đảm bảo được chất lượng và chức năng đất), xem xét sử dụng đất đa mục tiêu để nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

Các đại biểu đề xuất đổi mới chính sách đất đai trong nông nghiệp để phát triển sinh kế bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế, số hoá và biến đổi khí hậu… Đồng thời, thống nhất quan điểm cho rằng, sửa đổi Luật Đất đai 2013, loại bỏ các lỗ hổng còn tồn tại, hướng đến hài hòa lợi ích và công bằng xã hội, tạo những đột phá trong cải cách thể chế chính là “liều thuốc” hóa giải những xung đột, mâu thuẫn, hành vi tiêu cực; tạo môi trường pháp lý lành mạnh để phù hợp với những biến chuyển nhanh chóng của thị trường bất động sản, khơi thông nguồn lực to lớn từ đất, tránh thất thoát, lãng phí tài nguyên đất.

Trên cơ sở những kiến nghị, đề xuất của các chuyên gia, các nhà khoa học và quản lý, PGS.TS. Phạm Minh Anh, Hiệu trưởng trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong khẳng định sẽ tổng hợp tất cả các ý kiến góp ý, trình cấp có thẩm quyền tham góp trong quá trình bổ sung, hoàn thiện, sửa đổi Luật Đất đai 2013, nhằm hoàn thiện chính sách pháp luật, nâng cao hiệu quả về quản lý, sử dụng đất đai theo tinh thần Văn kiện Đại hội XIII của Đảng, đáp ứng mục tiêu mà Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã đề ra.

Trần Hằng