Những bàn tay vàng của làng nghề Khảm trai xã Chuyên Mỹ 

Theo sử sách ghi chép, nghề khảm trai ở Chuyên Mỹ ra đời từ thế kỷ XI, gắn liền với tên tuổi của danh tướng Trương Công Thành - một vị tướng thời Lý. Được suy tôn là ông tổ nghề, ông không chỉ có công lớn trong việc bảo vệ đất nước mà còn truyền dạy cho dân làng kỹ nghệ khảm trai tinh xảo, đặt nền móng cho nghề thủ công độc đáo phát triển rực rỡ suốt nhiều thế kỷ. Ngày nay, đình làng Chuôn Ngọ, nơi thờ vị tổ nghề đã được công nhận là Di tích lịch sử Quốc gia, trở thành biểu tượng tâm linh, văn hóa của cả làng nghề.

Chuyên Mỹ hiện có tới 7 làng làm nghề khảm trai, trong đó làng Chuôn Ngọ được xem là trung tâm nghề truyền thống, nơi hội tụ nhiều thế hệ nghệ nhân danh tiếng, có lịch sử lâu đời và kỹ thuật nghề tinh xảo bậc nhất. Không chỉ vậy, xã còn là nơi lưu giữ nhiều di tích văn hóa cấp Quốc gia như đình Tư Can, đình Giẽ Hạ - những công trình kiến trúc cổ thấm đẫm hơi thở thời Lê, là minh chứng sống động cho sự kết hợp hài hòa giữa di sản vật thể và phi vật thể nơi đây.

Đỉnh cao của làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ là vào những năm 1990, khi các làng trong xã hình thành hệ sinh thái sản xuất, phân phối hoàn chỉnh: làng chuyên buôn bán vật liệu ốc, trai; làng làm tranh khảm tinh xảo; làng chuyên gia công hoành phi, câu đối… Từ đó, hình thành những nghệ nhân nổi danh khắp vùng, mang lại nguồn thu nhập ổn định và góp phần xây dựng quê hương trù phú.

Tuy từng trải qua nhiều thăng trầm do biến động của thị trường và cơ chế sản xuất, nhưng đến nay, làng nghề vẫn kiên cường tồn tại và đang từng bước phục hồi mạnh mẽ nhờ sự tiếp sức của thế hệ nghệ nhân trẻ. Nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng một trong những người gắn bó cả đời với khảm trai chia sẻ: Trải qua gần 1.000 năm, dù có lúc thịnh, lúc suy, nhưng người Chuyên Mỹ chưa bao giờ bỏ nghề. Chúng tôi luôn xem đó là máu thịt, là sợi dây gắn kết với cội nguồn.

Điều đáng quý là lớp nghệ nhân kế cận không chỉ giữ nghề mà còn biết cách đổi mới để thích nghi. Trong đó, ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế mẫu mã, tạo ra những sản phẩm độc đáo phù hợp với thị hiếu hiện đại như tranh chân dung, khảm phong cảnh, đồ nội thất trang trí cao cấp… Nhiều sản phẩm đã vượt ra khỏi phạm vi làng quê, vươn tới các thị trường lớn trong nước và quốc tế, góp phần khẳng định vị thế của khảm trai Chuyên Mỹ trong bản đồ thủ công mỹ nghệ Việt Nam.

Giữ được nghề đã khó, phát triển và lan tỏa được nghề lại càng khó hơn. Nhưng Chuyên Mỹ đang làm được điều đó: vừa bảo tồn những giá trị truyền thống, vừa mở ra những hướng đi mới để khảm trai không chỉ là một nghề, mà còn là một phần hồn cốt của văn hóa dân tộc.

Trần Nga