Nghệ nhân ưu tú Phan Thị Kim Dung và các em nhỏ lớp bồi dưỡng hạt nhân nghệ thuật truyền thống quận Thanh Xuân biểu diễn làn điệu chèo cổ tại khu vực tượng đài Lý Thái Tổ

Người làm hồi sinh âm nhạc dân gian

Khoảng sân nhỏ của nhà Văn chỉ làng Mọc, phường Nhân Chính nhiều năm nay là điểm hẹn của những thành viên trong Câu lạc bộ Dân ca làng Mọc Quan Nhân. Từ những cụ bà đã ở tuổi thất thập đến các chị tuổi trung niên hay các cháu nhỏ… tất cả đều coi câu lạc bộ như sân chơi đầy ý nghĩa. Người đặt viên gạch đầu tiên cho việc xây dựng và phát triển của câu lạc bộ ấy là nghệ nhân Phan Thị Kim Dung.

Bà Kim Dung vốn sinh ra trong một gia đình có cha là ông Phan Đức Hậu - Một nghệ nhân dân gian nổi tiếng ở thành Nam (tỉnh Nam Định) nên ngay từ nhỏ tâm đã thấm đẫm những làn điệu dân ca cổ truyền. Theo năm tháng, được học hỏi thêm từ những gương mặt gạo cội của nền âm nhạc dân gian như: Nghệ nhân Năm Ngũ, nghệ sĩ nhân dân Dịu Hương, Minh Lý, nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu... niềm đam mê với những làn điệu hát xẩm, hát chèo, hát văn trong bà ngày càng được bồi đắp. Khi trưởng thành, tuy không hoạt động chuyên nghiệp trong ngành văn hóa nghệ thuật nhưng công việc chủ yếu của bà luôn mang âm nhạc truyền thống đến phục vụ đời sống tinh thần cho nhiều đối tượng.

Năm 1995, theo gia đình lên Hà Nội sinh sống tại làng Mọc - một làng Việt cổ có truyền thống văn hóa từ lâu đời Mọc (thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân), dù đã ở tuổi xế chiều nhưng niềm đam mê với dân ca cổ truyền vẫn “cháy” trong người phụ nữ ấy.

Mong muốn có thể truyền đam mê đó cho nhiều người khác nữa, từ năm 2009 bà đứng ra thành lập Câu lạc bộ Dân ca làng Mọc Quan Nhân. Từ hơn chục thành viên thuở ban đầu đều là những diễn viên không chuyên, phần lớn là những người đã lên ông, lên bà, đến nay số hội viên đã ngót nghét 50 người, trong đó có nhiều cháu thiếu niên nhi đồng.

Hằng tuần, vào những buổi sinh hoạt định kỳ, bà Dung say sưa truyền dạy miễn phí cho các hội viên trong Câu lạc bộ kỹ năng biểu diễn hát xẩm, các làn điệu dân ca, quan họ, hát chèo, hát văn... và cả các điệu múa dân gian. Bên cạnh đó, bà còn dạy cho các học viên diễn xuất các vai trong nhiều vở chèo cổ, hát xẩm như: Thị Màu lên chùa, Tuần ti Đào Huế, xẩm chợ... Tính riêng từ năm 2012 - 2018, đã có hơn 100 cháu nhỏ từ 8 tuổi đến 14 tuổi của phường Nhân Chính đã được bà Dung truyền dạy miễn phí. Trong 3 năm qua, bà còn truyền bá cho hơn 200 học sinh bậc Tiểu học và THCS của quận Thanh Xuân biết hát nhiều loại hình nghệ thuật dân gian.

Vào các dịp lễ, tết, hay ngày hội của làng, quận, Câu lạc bộ đều đăng ký để hội viên của mình đến biểu diễn những tiết mục đặc sắc. Đặc biệt, nhiều cháu thiếu nhi trong Câu lạc bộ còn tham gia biểu diễn trong các buổi sinh hoạt dưới cờ những làn điệu dân gian học được tại Câu lạc bộ như: Biểu diễn hát xẩm “Hỏi thăm cô Tứ” tại trường Tiểu học Nhân Chính, biểu diễn hát văn “Xuân về trên đất Thăng Long” tại trường Tiểu học Thanh Xuân Trung”…

Đến nay, “tiếng thơm” của Câu lạc bộ không dừng ở làng Mọc mà đã vươn xa hơn tới các phường, xã bạn, tới nhiều địa phương trên cả nước. Nhiều tiết mục của Câu lạc bộ còn tham dự các cuộc thi văn hóa văn nghệ và đạt giải cao: Huy chương Vàng trong Hội thi Hát văn và hát chầu văn khu vực Đồng bằng sông Hồng lần thứ nhất tại Vĩnh Phúc năm 2010; giải nhất trong Liên hoan Hát văn do Hội Di sản văn hóa Thăng Long - Hà Nội tổ chức năm 2012; giải nhất trong Cuộc thi hát xẩm quận Thanh Xuân và giải A1 thành phố Hà Nội, các cháu thiếu niên múa sênh tiền đạt giải Nhì cấp quận, giải A1 thành phố; giải A1 trong Liên hoan Dân ca dân vũ do Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội tổ chức năm 2016; giải Ba trong Liên hoan Hát xẩm khu vực phía Bắc do Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch tổ chức tại Ninh Bình năm 2019…

Người thầy của những “trò đặc biệt”

Không chỉ gặt hái được những mùa quả ngọt khi đảm đương vai trò “nhạc trưởng” Câu lạc bộ Dân ca làng Mọc Quan Nhân, hơn 6 năm qua, với vai trò là Chủ nhiệm câu lạc bộ văn nghệ của người khuyết tật quận Thanh Xuân, dù không có chế độ phụ cấp nhưng bà luôn tâm huyết với công tác văn nghệ của người khuyết tật, giúp họ bớt đi mặc cảm, tự ti để có được đời sống tinh thần tự tin và vươn lên hòa nhập cộng đồng.

Bà cùng Ban Chủ nhiệm lập kế hoạch và sắp xếp lịch để hội viên tập luyện nhiều loại hình nghệ thuật: Hát văn, hát chèo, hát xẩm, quan họ, hát mới, múa... dạy miễn phí và hỗ trợ một phần kinh phí để mua trang thiết bị, dụng cụ phục vụ việc học tập.

Năm 2020, nghệ nhân Kim Dung đã giảng dạy cho nhóm múa hát Chầu văn gồm 10 học viên là các bạn nữ khuyết tật vận động. Từng đứng giảng dạy hàng trăm buổi học cho thiếu nhi nhưng đây là lần đầu tiên bà Dung đứng giảng dạy tại “lớp học đặc biệt”.

Dù gần gũi nhiều với người khuyết tật trong những năm tham gia công tác Hội Người khuyết tật, nhưng đây là lần đầu bà dạy múa hát cho các bạn nữ khuyết tật vận động. Bà đã khóc khi nhìn các bạn thực hiện các điệu múa, vô cùng vất vả và khó khăn. Rồi cả thầy và trò cùng khóc. Đằng sau những giọt nước mắt ấy là ý chí quyết tâm học múa hát bằng được của học viên nữ khuyết tật vận động.

Sau 3 tháng học và luyện tập của cả thầy và trò, tiết mục “Xuân về trên đất Thăng Long” đã để lại tình cảm sâu sắc nhất trong lòng khán giả khi biểu diễn ở các Hội Người khuyết tật quận, phường của Hà Nội, các trường THCS, THPT và Đại học... 

Bà Kim Dung tâm niệm: “Tôi luôn khao khát với một tâm nguyện được mang niềm đam mê và những kinh nghiệm của mình truyền dạy cho các tầng lớp Nhân dân; thông qua đó, góp phần thúc đẩy phong trào văn hoá văn nghệ truyền thống tại cơ sở ngày càng phát triển; đưa văn hoá truyền thống thực sự là nền tảng tinh thần của xã hội và lan toả được đam mê tới cộng đồng.”

Đánh giá cao việc làm ý nghĩa của nghệ nhân Kim Dung, bà Nguyễn Thị Thuý Ngân (Chủ tịch Hội Người khuyết tật quận Thanh Xuân) cho biết: “Là người làm nghệ thuật, bà Dung không chỉ chú ý đến chất lượng tập luyện, học hỏi để có nhiều tiết mục biểu diễn mang tính nghệ thuật cao mà luôn trao dồi đạo đức nghề nghiệp, sáng chữ tâm, chú trọng đến việc truyền dạy đào tạo miễn phí cho diễn viên không chuyên của nhiều câu lạc bộ văn nghệ dân ca các quận, huyện bạn và các đơn vị trên địa bàn quận Thanh Xuân, góp phần bảo tồn và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc”.

Với niềm đam mê và nỗ lực không ngừng lan tỏa các giá trị văn hóa dân gian, bản thân bà Phan Thị Kim Dung vinh dự được Nhà nước phong tặng Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể lần thứ nhất ở loại hình hát Xẩm (năm 2015); quận Thanh Xuân tặng danh hiệu Người tốt, việc tốt năm 2016; Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội tặng Bằng khen về việc “Xây dựng và phát triển Văn học nghệ thuật trong thời kỳ mới” năm 2018 và danh hiệu “Người tốt, việc tốt” năm 2021. Đó là điểm tựa và cũng là động lực để bà thêm say, thêm yêu nghệ thuật truyền thống và càng gắng sức nỗ lực hơn nữa để gieo mầm tình yêu nghệ thuật truyền thống trong đời sống hôm nay.

Hải Hà