Các chuyên gia trao đổi tại Toạ đàm

Phở – từ món ăn truyền thống đến biểu tượng sáng tạo văn hóa của Hà Nội

Nhằm tăng cường công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Phở” sau khi được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ngày 11/10, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã tổ chức Tọa đàm với chủ đề “Phở – câu chuyện từ di sản văn hóa phi vật thể đến công nghiệp sáng tạo”. Sự kiện là diễn đàn khoa học, thực tiễn nhằm nhận diện sâu sắc hơn giá trị của phở trong đời sống đương đại và định hướng khai thác di sản gắn với phát triển bền vững.

Từ món ăn dân gian đến biểu tượng văn hóa quốc gia

Ra đời từ đời sống lao động bình dị của người dân, phở theo dòng chảy thời gian đã vượt lên khỏi vai trò của một món ăn quen thuộc để trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc của người Việt Nam. Trong mỗi bát phở là sự kết tinh của tri thức dân gian, kỹ nghệ ẩm thực, tinh thần sáng tạo và niềm tự hào dân tộc. Từ những gánh phở rong buổi sớm, những quán nhỏ ven đường Hà Nội, phở đã đi vào văn chương, âm nhạc, điện ảnh và dần khẳng định vị thế trên bản đồ ẩm thực thế giới.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, phở là minh chứng sinh động cho quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa của dân tộc Việt Nam. Món ăn này vừa giữ được cốt cách truyền thống, vừa linh hoạt thích ứng với những thay đổi của đời sống xã hội. Nếu người Hà Nội coi phở là món ăn của ký ức và tâm hồn, thì mỗi vùng miền lại góp thêm sắc thái riêng: đậm đà ở Nam Định, thanh nhẹ ở Lạng Sơn, nồng hậu ở Tây Nguyên… Chính sự đa dạng ấy tạo nên sức sống bền bỉ và giá trị văn hóa sâu sắc của phở Việt.

Theo ông Phạm Cao Quý – Phó Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa phi vật thể (Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO ghi danh phở là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là bước đi quan trọng, tiếp nối nỗ lực bảo tồn và phát huy di sản ẩm thực dân tộc, đồng thời khẳng định uy tín và vị thế của Việt Nam trong lĩnh vực bảo vệ di sản văn hóa. Với 16 di sản phi vật thể đã được UNESCO ghi danh và chưa có hồ sơ nào bị từ chối, việc xây dựng hồ sơ cho phở được kỳ vọng sẽ tiếp tục ghi dấu ấn của văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

Hà Nội – trung tâm bảo tồn và lan tỏa giá trị phở Việt

Không chỉ là nơi phở được định hình và làm nên danh tiếng, Hà Nội còn giữ vai trò trung tâm trong việc nghiên cứu, bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản này. Trong quá trình phát triển đô thị hiện đại, việc gìn giữ “hồn phở” được xem là cách để Thủ đô khẳng định bản sắc văn hóa riêng có.

Tại nhiều cơ sở giáo dục, đặc biệt là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), phở đã trở thành đối tượng nghiên cứu trong các lĩnh vực văn hóa học, du lịch, báo chí. Qua đó, sinh viên được tiếp cận phở không chỉ với tư cách một món ăn, mà còn là một hiện tượng văn hóa phản ánh sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại của Hà Nội.

Theo TS. Lê Thị Thu Hương – Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế, việc đưa phở vào giảng dạy là phương thức hiệu quả để bồi đắp tình yêu di sản và ý thức bảo tồn cho thế hệ trẻ. Bà cho rằng, bảo tồn di sản không đồng nghĩa với việc “đóng băng” giá trị, mà cần tiếp tục nuôi dưỡng tinh thần sáng tạo trên nền tảng truyền thống. Chính điều đó giúp phở vượt ra khỏi giới hạn của ẩm thực, trở thành “đại sứ văn hóa” của Việt Nam trên trường quốc tế.

Trong quá trình Hà Nội chủ trì xây dựng hồ sơ trình UNESCO, sự phối hợp với các địa phương như Nam Định, Lạng Sơn, Cao Bằng, Gia Lai… có ý nghĩa quan trọng nhằm nhận diện đầy đủ các biến thể của phở Việt. Đây là cơ sở khoa học để khẳng định sự phong phú và giá trị đặc biệt của di sản. Theo TS. Hương, ghi danh di sản không phải là điểm kết thúc, mà là bước khởi đầu cho hành trình nâng cao nhận thức cộng đồng và khơi dậy niềm tự hào văn hóa dân tộc.

Bảo tồn tri thức dân gian trong dòng chảy hiện đại

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, việc giữ gìn hương vị phở truyền thống đứng trước không ít thách thức. Sự xuất hiện của phở ăn liền, phở đóng gói hay các mô hình ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong chế biến mang lại sự tiện lợi, song cũng đặt ra yêu cầu phải cân bằng giữa đổi mới và bảo tồn.

Đối với nhiều người, phở chỉ thực sự trọn vẹn khi gắn với không gian văn hóa truyền thống – nơi người thưởng thức cảm nhận được hương thơm của nồi nước dùng, vị ngọt thanh của xương hầm, cái se lạnh của một sáng mùa đông Hà Nội. Đó chính là giá trị phi vật thể cốt lõi, không thể thay thế bằng công nghệ.

Theo TS. Phạm Thị Lan Anh – Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội), bảo tồn di sản cần gắn liền với sáng tạo. Những biến tấu như phở cuốn, phở trộn, phở chiên hay phở nghệ thuật cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt của phở trong đời sống hiện đại, góp phần làm giàu thêm giá trị di sản mà không làm mất đi bản sắc.

Cùng với các cơ quan quản lý, nhiều cơ quan báo chí, doanh nghiệp cũng tham gia tích cực vào quá trình quảng bá và lan tỏa giá trị phở Hà Nội. Các hoạt động truyền thông, sự kiện ẩm thực, hợp tác công – tư đã góp phần đưa câu chuyện phở trở thành một phần trong chiến lược phát triển văn hóa và công nghiệp sáng tạo của Thủ đô.

Phở – động lực cho phát triển văn hóa sáng tạo của Thủ đô

Câu chuyện về phở ngày nay không chỉ dừng lại ở bảo tồn, mà còn mở ra tầm nhìn phát triển mới cho Hà Nội – thành phố sáng tạo. Từ một món ăn truyền thống, phở đang tạo động lực cho du lịch ẩm thực, xây dựng thương hiệu quốc gia và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa gắn với di sản.

Theo TS. Lê Thị Thu Hương, giá trị bền vững của phở nằm ở khả năng nuôi dưỡng cả đời sống tinh thần và sinh kế cho người làm nghề. Khi nghệ nhân có thể sống bằng nghề, khi thế hệ trẻ tìm thấy cơ hội sáng tạo từ di sản, thì công tác bảo tồn mới thực sự phát huy hiệu quả. Hà Nội đang kiên trì theo đuổi hướng đi này thông qua các chính sách khuyến khích sáng tạo văn hóa, tổ chức sự kiện quảng bá ẩm thực và xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm văn hóa.

Từ những nồi nước dùng nghi ngút khói nơi góc phố đến các diễn đàn học thuật và hội thảo quốc tế, phở Hà Nội đã đi một hành trình dài để khẳng định vị thế trong đời sống văn hóa dân tộc và trong mắt bạn bè thế giới. Bằng tầm nhìn chiến lược và tinh thần sáng tạo, Hà Nội đang biến phở thành cầu nối giữa quá khứ và tương lai – nơi di sản không chỉ được gìn giữ, mà còn được làm giàu và kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại mới.

Khi văn hóa được đặt ở vị trí nền tảng cho phát triển, những giá trị truyền thống như phở sẽ không chỉ là ký ức, mà trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần khẳng định vị thế của Thủ đô nghìn năm văn hiến – nơi quá khứ và hiện tại hòa quyện, tạo nên bản sắc Hà Nội hôm nay và mai sau.

Minh Phương