Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “Dân ta phải biết sử ta/Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”. Bác đã dạy phải biết lịch sử một cách tường tận, rõ ràng, cụ thể. Bởi vậy ngày hôm nay, mỗi người con của Quốc Oai nếu hiểu rõ về lịch sử quê hương mình sẽ cảm thấy biết ơn với những gì cha ông đã để lại. Để mỗi trang sử của quê hương được thấm đẫm trong trái tim mỗi người. Những câu chuyện ngày xửa ngày xưa được kể lại, những làn điệu dân ca mộc mạc mà tràn đầy yêu thương đến những mảnh đất linh thiêng nơi còn lưu lại dấu ấn của các vị thần và các anh hùng, những di sản tinh thần, vật chất, những di tích cách mạng kháng chiến vẫn còn đó… đã tạo nên mảnh đất Quốc Oai được như ngày hôm nay. Tin và yêu lịch sử, văn hóa quê hương mình là tin vào lịch sử của đất nước, tin vào con đường mà Đảng ta đã chọn. Tất cả những thứ đó thường xuyên được giữ gìn, vun đắp, giáo dục sẽ tạo thành tấm lá chắn, làm tăng hệ miễn dịch khi phải đối diện với bất cứ loại hình chống phá nào.

Là mảnh đất có bề dày lịch sử - văn hóa. Huyện Quốc Oai hiện có 220 di tích lịch sử văn hóa các loại như: Đình, chùa, đền, miếu, nhà thờ, văn chỉ, nhà lưu niệm. Trong đó có 97 di tích đã được nhà nước xếp hạng, có 02 di tích xếp hạng cấp Quốc gia đặc biệt, 01 bảo vật Quốc gia, 29 di tích xếp hạng cấp Quốc gia, 66 di tích xếp hạng cấp Thành phố. Nhiều công trình kiến trúc và điêu khắc nổi tiếng từ thời Lý, thời Lê với hàng nghìn di vật, cổ vật đang được lưu giữ, trùng tu như: Chùa Thầy, Quán Tam Xá, đình So, đình Cấn, đình Ngọc Than, đình Phú Mỹ, đình Cù- Sơn Trung, chùa Lâm, chùa Cấn Thượng…

Tiêu biểu là chùa Thầy, một trong những ngôi chùa cổ nhất của huyện Quốc Oai. Ngoài ra, Quốc Oai còn có nhiều lễ hội nổi tiếng, trong đó nổi tiếng nhất là lễ hội chùa Thầy được tổ chức vào ngày 7 tháng 3 âm lịch. Đặc biệt nhất là lễ hội Dô, 36 năm mới được tổ chức một lần. Hiện nay lễ hội này không còn được duy trì nhưng loại  hình diễn xướng dân gian hát Dô gắn với lễ hội vẫn được lưu giữ. Năm 2023 nghệ thuật trình diễn dân gian “HÁT DÔ” của huyện Quốc Oai đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bên cạnh đó còn có Mo Mường của huyện Quốc Oai và một số huyện khác của thành phố Hà Nội cũng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia…

Ngoài ra trên mảnh đất Quốc Oai vẫn còn lưu giữ những loại hình nghệ thuật như: Hát Tuồng thôn Dương Cốc, hát Chèo xã Đại Thành, múa rối nước xã Sài Sơn, cồng chiêng dân tộc Mường 2 xã Đông Xuân và Phú Mãn…

Nhắc tới các di sản văn hóa, các lễ hội truyền thống trên địa bàn huyện không thể không nhắc tới các môn thể thao truyền thống đã gắn bó với đời sống, lao động của người dân từ bao đời. Trong các dịp lễ, tết, rất nhiều các hoạt động vui chơi, các trò chơi dân gian, các môn thể thao được tổ chức. Nó là một phần của cuộc sống, không chỉ là rèn luyện sức khỏe, thể chất mà còn là những hoạt động trong sinh hoạt cộng đồng để làm phong phú đời sống văn hoá, tăng thêm tinh thần đoàn kết. Ngày nay Quốc Oai vẫn còn duy trì và phát triển các môn thể thao trong đồng bào dân tộc như: Ném còn, Đẩy gậy, Bắn nỏ…

Đặc biệt là các môn thể thao truyền thống như: Vật, bơi, điền kinh, bắn cung… đã trở thành thế mạnh và là các môn thể thao thành tích cao của huyện, huyện cũng đã tuyển chọn được nhiều vận động viên bổ sung vào các lớp năng khiếu của Thành phố. Nổi bật nhất là môn vật truyền thống. Một số vận động viên của Quốc Oai được nhiều người biết đến như: Đô vật Phí Hữu Tình (từng tham dự Olympic 1980 Mátxcơva), Nguyễn Thị Luạ sinh năm 1990, người 2 lần vượt qua vòng loại ở 2 hạng cân khác nhau để tham gia vật tự do nữ Olympic (năm 2012, 2016). Tại xã Yên Nội, cái nôi của đất vật đã có tới 20 Kiện tướng cấp Quốc gia - một kỷ lục của thể thao Việt Nam.

Tiết mục: Hát chè (hát bỏ bộ- một hình thức trong Hát Dô) do Câu lạc bộ Hát Dô xã Liệp Tuyết trình diễn trong chương trình Tọa đàm giao lưu của Đài truyền hình Hà Nội thực hiện tại đền Khánh Xuân

Huyện Quốc Oailà vùng đất “địa linh nhân kiệt” với nhiều tên tuổi của các nhà khoa bảng, nhà trí thức lỗi lạc. Làng Ngọc Than - Ngọc Mỹ được coi là “làng khoa bảng” khi trong vòng chưa đầy 200 năm đã có 2 tiến sĩ, 28 cử nhân, 124 tú tài Nho học. Thôn Vĩnh Phúc, xã Liệp Tuyết có ông Kiều Phú đỗ Tiến sĩ trong kỳ thi Hội năm Ất Mùi (1475) dưới triều vua Lê Thánh Tông. Ngoài là một danh thần, Kiều Phú còn được biết đến là một học giả uyên thâm, ông là một trong những người bổ sung, hiệu đính cuốn “Lĩnh nam chích quái”. Làng Thầy - xã Sài Sơn có dòng văn Phan Huy nức tiếng và Hoàng Giáp Phan Hoan, người đỗ đại khoa đầu tiên của huyện, đây cũng là nơi sinh ra nhà văn hóa Phan Huy Chú, người biên soạn bộ “Lịch triều hiến chương loại chí” - bộ bách khoa toàn thư đầu tiên của Việt Nam; làng Yên Nội với tiến sĩ Vương Khắc Mại, ông là một người văn võ song toàn; làng Hoàng Xá với Hoàng giáp Nguyễn Định Tâm; rồi “Lưỡng quốc trạng nguyên” Nguyễn Trực ở Nghĩa Hương; cụ Đỗ Văn Hiệu đỗ Tiến sĩ năm 1.502, người xã Cấn Hữu...

Quốc Oai còn là một vùng đất có bề dày truyền thống cách mạng. Trong bất kỳ giai đoạn lịch sử nào của dân tộc, khi có họa xâm lăng, nhân dân Quốc Oai đều giương cao ngọn cờ dân tộc, tinh thần yêu nước, yêu quê hương, hăng hái tham gia các cuộc khởi nghĩa, các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm.

Vào mùa xuân năm 1938, Chi bộ Cộng sản Đa Phúc của huyện Quốc Oai được thành lập, trở thành một chi bộ chính thức trực thuộc Thành ủy Hà Nội và chi bộ không những có nhiệm vụ lãnh đạo phong trào Đa Phúc - Thụy Khuê mà còn chịu trách nhiệm lãnh đạo phong trào cách mạng của toàn tỉnh Sơn Tây.

Cuộc khởi nghĩa ở giành chính quyền tại Phủ đường Quốc Oai ngày 17-8-1945 dành thắng lợi là một sự kiện lịch sử trọng đại, một mốc son đánh dấu sự thắng lợi oanh liệt của Đảng bộ và nhân dân huyện Quốc Oai. Là huyện giành chính quyền sớm nhất của tỉnh Sơn Tây. Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Phủ Quốc Oai là sự cổ vũ mạnh mẽ các lực lượng cách mạng, khẳng định lòng tin của quần chúng đối với Đảng, với cách mạng, động viên mọi người hăng hái tiến lên giành chính quyền trong toàn tỉnh, góp phần vào thắng lợi chung của cuộc tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945.

Vinh dự cho quê hương Quốc Oai còn được đón Bác Hồ về làm việc trong những năm 1946, 1947 và Bác trở lại thăm vào những năm sau đó. Để ghi nhớ các sự kiện lịch sử khoảng thời gian trên và tưởng nhớ Bác Hồ kính yêu, năm 1987 nhân dân Quốc Oai đã xây dựng nhà lưu niệm Bác Hồ tại ngôi chùa Một Mái trong quần thể khu di tích danh thắng núi Thầy. Nơi đây đã trở thành một di tích lịch sử cách mạng của nhân dân Quốc Oai.

Huyện Quốc Oai tổ chức Lễ dâng hương, báo công tại nhà lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và Khu Di tích lịch sử cách mạng - văn hóa Chùa Một Mái xã Sài Sơn nhân dịp kỷ niệm 93 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam

Nói về lịch sử, văn hóa Quốc Oai khó có thể hiểu hết trong vài ba trang giấy hay một vài bài báo. Nói như vậy để thấy được bề dày lịch sử của Quốc Oai, sự phong phú, đa dạng của các loại hình văn hóa và di sản nơi đây. Chính vì vậy cần phải coi trọng việc giáo dục lịch sử địa phương cho nhân trong huyện, đặc biệt là giáo dục cho thế hệ trẻ và việc nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử địa phương trong các nhà trường.

Thật khó để diễn tả hết sự phong phú, quý giá của lịch sử, văn hóa Quốc Oai. Hơn nữa không phải tất cả đều được lưu giữ trong các tài liệu. Có những phần của lịch sử, của văn hóa chỉ còn được biết đến ở những nhân chứng sống ít ỏi, có những thứ được lưu truyền, kể lại trong dấu ấn của người dân, trong các loại hình văn hóa dân gian…

Những tài liệu, công trình lịch sử, văn hóa về huyện Quốc Oai còn chưa xứng tầm với bề dày lịch sử văn hóa, lịch sử cách mạng của mảnh đất nơi đây. Vì vậy cần xây dựng, nghiên cứu, biên soạn các tài liệu một cách bài bản có hệ thống như: Xây dựng nguồn tài liệu về địa chí Quốc Oai, về các tích chuyện dân gian gắn với các phong tục, tập quán của từng địa phương, các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể…

Đối với lịch sử cách mạng, lịch sử đảng của các địa phương, lịch sử các ngành sau một giai đoạn nhất định cần được tái bản, bổ sung kịp thời… Bên cạnh đó cần nghiên cứu, ban hành và thực hiện các đề án về lĩnh vực văn hóa, lịch sử để bảo tồn và phát huy trong giai đoạn hiện nay. Hơn nữa để tuyên truyền, giáo dục lịch sử địa phương tốt thì cần phải có một nguồn tư liệu chuẩn, đa dạng, thuận lợi cho việc tra cứu, tìm hiểu.

Ngày hôm nay chúng ta nên có một cách nhìn mới hơn về lịch sử và việc học, giáo dục lịch sử. Lịch sử không chỉ có chiến tranh, có các trận đánh. Lịch sử thú vị và cuốn hút hơn chúng ta từng nghĩ. Hãy nhìn những thành quả mà quê hương Quôc Oai đã đạt được trong suốt chiều dài lịch sử cho tới ngày hôm nay để thấy trong mỗi thế hệ, mỗi tầng lớp nhân dân Quốc Oai đã đóng góp cho quê hương mình như thế nào. Người nông dân, người trí thức, người thợ thủ công, người nghệ sĩ, người vận động viên, người đảng viên, người cán bộ… mỗi tầng lớp, mỗi con người đã tô đẹp thêm cho bức tranh quê hương Quốc Oai bằng những gam màu khác nhau, làm cho bức tranh ấy càng giá trị hơn qua từng năm tháng. Vì vậy cần phải coi trọng việc giáo dục lịch sử địa phương. Bên cạnh việc tuyên truyền, giảng dạy thì các cơ quan chức năng cần phải nghiên cứu, tìm hiểu, lấy ý kiến đóng góp của nhân dân hoặc các ban ngành liên quan để đưa ra những biện pháp, phương thức giáo dục lịch sử địa phương một cách hiệu quả nhất.

Hình ảnh đô vật Bùi Tiến Hải - xã Phú Mãn, huyện Quốc Oai đã đánh bại đối thủ trong 33 giây và giành huy chương vàng SEA Games 32

Lịch sử Quốc Oai luôn đồng hành cùng lịch sử dân tộc. Vì vậy tin và yêu lịch sử Quốc Oai là tin vào lịch sử dân tộc, tin vào con đường giữ nước và xây dựng đất nước mà Đảng ta đã chọn. Để rồi mỗi người con của quê hương Quốc Oai luôn mang trong mình niềm tự hào về mảnh đất, con người, truyền thống lịch sử, văn hóa, tự tin mang đi khắp bốn phương những dấu ấn riêng biệt của quê hương mình góp phần sinh động thêm cho bức tranh của đất nước, nhân loại trong thời kỳ mới. Đúng như lời của một đại văn hào người Pháp từng nói: “Lịch sử không phải là ngọn đèn đỏ gắn sau đuôi con tàu chỉ cho ta con đường đã qua, mà lịch sử là ngọn đèn pha rọi về phía trước chỉ cho ta biết ta từ đâu tới”. (Rô manh - Rô lăng).

Kiều Thúy